Toʻlov tashkiloti litsenziyasi Oʻzbekistonda

Sizda tayyor toʻlov mahsuloti bor: hamyon, xizmatlar uchun toʻlov ilovasi yoki onlayn doʻkonlar uchun ekvayring. Siz uni Oʻzbekistonda hamkor bank litsenziyasi ostida emas, oʻz nomingizdan ishlatmoqchisiz. Qonunga koʻra, bu toʻlov tashkilotiga aylanish degani. Toʻlov tashkiloti bank emas, lekin Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki (Markaziy bank) litsenziyasi asosida toʻlov xizmatlarini koʻrsatishga haqli yuridik shaxs.

Qisqacha

Markaziy bank litsenziyasisiz Oʻzbekistonda toʻlov xizmatlarini koʻrsatish taqiqlanadi. Istisno — bank yoki toʻlov tashkiloti nomidan ishlaydigan toʻlov agentlari va subagentlari. Litsenziya olish uchun quyidagilar kerak:

• ustav fondi 20 mlrd soʻm boʻlgan aksiyadorlik jamiyati. Fond ariza berishdan oldin toʻliq pul bilan shakllantirilgan boʻlishi shart;
• ishchanlik obroʻsi tekshiruvidan oʻtgan muassislar (norezidentlar ulushi 50 foiz bilan cheklangan; faqat oʻzi moliya tashkiloti boʻlib, kapitali 20 mln yevrodan kam boʻlmagan norezident bundan mustasno);
• moliya yoki AKT sohasida ikki yillik tajribaga ega, oliy maʼlumotli rahbarlar;
• oʻziga tegishli yoki uzoq muddatga ijaraga olingan bino va Oʻz DSt 2875:2014 standartiga mos maʼlumotlarni qayta ishlash markazidagi serverlar;
• tavakkalchilik, xavfsizlik hamda jinoiy faoliyatdan olingan daromadlarni legallashtirishga, terrorizmni moliyalashtirishga va ommaviy qirgʻin qurolini tarqatishni moliyalashtirishga qarshi kurashish (keyingi oʻrinlarda — legallashtirishga qarshi kurashish) boʻyicha toʻliq hujjatlar toʻplami.

Markaziy bank qaror qabul qilishi uchun toʻliq hujjatlar olingan kundan 30 kun beriladi. Litsenziya muddatsiz, lekin uni toʻxtatib qoʻyish yoki bekor qilish mumkin. Kapital va xavfsizlik talablariga rioya qilish litsenziyani saqlab qolishning sharti hisoblanadi.

Qoidalar uchta hujjatda: toʻlovlar toʻgʻrisidagi qonun (OʻRQ-578), Markaziy bankning litsenziyalash nizomi (roʻyxat raqami 3431) va nazorat hamda kuzatuv nizomi (roʻyxat raqami 3434). Quyida ular bilan qanday ketma-ketlikda duch kelishingiz bayon qilingan. Umumiy manzara uchun Oʻzbekistonda moliyaviy faoliyatni tartibga solish maqolasiga qarang.

Litsenziya kerakmi

Toʻlovlar toʻgʻrisidagi qonun (14-modda) toʻlov xizmatlarining toʻqqiz turini sanab oʻtadi. Toʻlov tashkiloti ulardan uchtasidan boshqasining hammasini koʻrsatishi mumkin (15-modda): bank hisobvaraqlariga hisoblash uchun naqd pul qabul qilish, elektron pullar chiqarish va bank kartalari chiqarish. Oltitasi qoladi:

Elektron pullar haqida izoh. Ularni chiqarish 15-moddada taqiqlangan. Qaytarib olishni faqat emitent — Markaziy bank yoki bank amalga oshiradi (40 va 44-moddalar).

Xuddi shu modda nimalar toʻlov xizmati hisoblanmasligini ham koʻrsatadi. AKT kompaniyalari uchun bitta band muhim: tadbirkorlik subyekti boʻlgan benefitsiar (yuridik shaxs yoki yakka tartibdagi tadbirkor) bilan toʻlov xizmatlari provayderi oʻrtasida axborot-kommunikatsiya va texnologik oʻzaro hamkorlikni taʼminlash, bunda provayderning oʻzi qabul qilingan toʻlovlarni benefitsiarga uchinchi shaxslarsiz oʻtkazadi. Inkassatsiya, hisobvaraq ochmasdan naqd valyutani ayirboshlash va toʻlovchining naqd pulni oluvchiga bevosita topshirishi ham toʻlov xizmati emas.

Litsenziya talabi 15-moddada: «Oʻzbekiston Respublikasi hududida Markaziy bankning tegishli litsenziyasisiz toʻlov xizmatlarini koʻrsatish taqiqlanadi». Bu toʻlov agentlari va subagentlariga tatbiq etilmaydi. Ular bank yoki toʻlov tashkiloti nomidan ishlaydi, ular bilan birga foydalanuvchilar oldida solidar javobgar boʻladi (19-modda).

Faqat toʻlov biznesi. Toʻlov tashkiloti toʻlov xizmatlariga aloqador boʻlmagan faoliyat bilan shugʻullanishi mumkin emas (18-modda). Istisnolar sanab oʻtilgan: reklama, marketing, maslahat va axborot xizmatlari; dasturiy taʼminotni ishlab chiqish va qoʻllab-quvvatlash; AKT xizmatlari va maʼlumotlarni qayta ishlash; axborot tizimlarini yaratish va himoya qilish; kriptografik himoya vositalari; pochta xizmatlari; mikromoliya tashkiloti (MMT) faoliyati. Bunday faoliyat litsenziyalansa, ushbu litsenziya ham kerak.

Ikki litsenziya, ikki rol. Qonun toʻlov tizimi operatorini alohida litsenziyalaydi. Operator — toʻlov tizimining ishlashini taʼminlaydigan, uning qoidalarini belgilaydigan va ishtirokchi banklar uchun kliring oʻtkazadigan shaxs. Bu maqola toʻlov tashkiloti litsenziyasi haqida. Operator uchun qoida boshqacha boʻlgan joyda buni alohida taʼkidlaymiz.

Muassislar va xorijiy kapital

Litsenziyalash nizomi (roʻyxat raqami 3431, 3-bob) muassis sifatida rezidentlar va norezidentlarni, yuridik va jismoniy shaxslarni qabul qiladi. Xorijiy ishtirokli tuzilmani uchta qoida belgilaydi.

50 foiz chegarasi. Norezident jismoniy shaxslar hamda xalqaro moliya institutlari, xorijiy toʻlov tizimi operatorlari, toʻlov tashkilotlari yoki boshqa kredit tashkilotlari hisoblanmaydigan norezident yuridik shaxslar jami ustav fondining 50 foizidan koʻp boʻlmagan qismiga egalik qilishi mumkin (8-band). Boshqa kredit tashkilotlari deganda moliya kompaniyalarini boshqarish uchun tuzilgan xolding kompaniya hamda bank, mikromoliya, sugʻurta, lizing faoliyati yoki ipoteka qayta moliyalashtirish boʻyicha xorijiy litsenziyaga ega kompaniya tushuniladi.

50 foizdan yuqori: 20 mln yevro sinovi. Roʻyxatdagi xorijiy moliya tashkiloti 50 foizdan koʻp ulushga faqat uning oʻz ustav kapitali 20 mln yevroga teng summadan kam boʻlmasa egalik qilishi mumkin (9-band). Kam boʻlsa, Markaziy bank xorijiy nazorat organi bergan salohiyat baholashini inobatga olishi mumkin. Matn buning yetarli boʻlishini kafolatlamaydi.

Yuridik shaxs — muassis tarixi bilan. Yuridik shaxs-muassis belgilangan tartibda roʻyxatdan oʻtgan boʻlishi va kamida bir yil faoliyat yuritgan boʻlishi kerak (10-band). Yangi tuzilgan xolding kompaniya bu talabga oʻz-oʻzidan javob bermaydi.

Kim muassis boʻla olmaydi (11-band). Quyidagilar benefitsiar mulkdor yoki muassis boʻla olmaydi:

• ustav fondiga yoʻnaltirilayotgan mablagʻlar manbalari haqida maʼlumoti yoʻq shaxs;
• Oʻzbekiston yoki xorijiy davlat qonunchiligi bunday aksiyalarga egalik qilishni taqiqlaydigan yoki cheklaydigan shaxs;
• jamoat birlashmasi, diniy tashkilot, jamoat fondi, nodavlat notijorat tashkiloti, byudjetdan tashqari jamgʻarma, siyosiy partiya yoki kasaba uyushmasi;
• davlat organi, qonunchilikda nazarda tutilgan hollar bundan mustasno;
• ishchanlik obroʻsiga doir talablarga javob bermaydigan jismoniy shaxs;
• toʻlovga qobiliyatsiz deb topilgan shaxs.

Rahbarlar va obroʻ

Ijro etuvchi organ rahbarlari oliy maʼlumotli boʻlishi va bank-moliya sohasida yoki axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT) sohasida kamida ikki yil ish tajribasiga ega boʻlishi kerak (toʻlovlar toʻgʻrisidagi qonunning 27-moddasi; roʻyxat raqami 3431, 12-band). Rahbar talablarga javob bermasa, Markaziy bank uni almashtirish haqida koʻrsatma berishga haqli; koʻrsatma ustidan sudga shikoyat qilish mumkin.

Ishchanlik obroʻsiga doir talablar (roʻyxat raqami 3431, 13-band, 2026-yil iyun tahriri) benefitsiar mulkdorga, muassislarga va rahbarlarga tatbiq etiladi. Ular orasida:

• iqtisodiy jinoyatlar, daromadlarni legallashtirish, terrorizmni va ommaviy qirgʻin qurolini tarqatishni moliyalashtirish, boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlar, uyushgan jinoyatchilik, giyohvand moddalar muomalasi va AKT sohasidagi jinoyatlar uchun oʻchirilmagan yoki olib tashlanmagan sudlanganlikning yoʻqligi;
• terroristik faoliyatda yoki ommaviy qirgʻin qurolini tarqatishda ishtirok etuvchi yoki ishtirokda gumon qilinuvchi shaxslar roʻyxatida boʻlmaslik;
• moliya sohasida kasbiy faoliyat bilan shugʻullanish huquqidan mahrum qilish haqida sud qarorining yoʻqligi;
• shaxs xorijda xorijiy organning oldindan kelishuvini talab qiladigan lavozimni shu kelishuvsiz egallagan holatlarning yoʻqligi;
• shaxs oʻz harakati yoki harakatsizligi bilan rahbarlik qilgan, kengashiga aʼzo boʻlgan yoki nazorat qilgan yuridik shaxsni bankrotlikka va majburiy tugatishga olib kelmagan boʻlishi;
• shaxs rahbarlik qilayotgan yoki qilgan yuridik shaxs yoki boʻlinmaning asossiz salbiy moliyaviy koʻrsatkichlari tasdiqlanmagan boʻlishi;
• shaxs boshqarayotgan (boshqargan) yoki nazorat qilayotgan (qilgan) yuridik shaxsga nisbatan Oʻzbekiston yoki xorijiy davlat moliyaviy tartibga soluvchisi qoʻpol va jiddiy buzilishlar uchun chora yoki sanksiya qoʻllamagan boʻlishi.

Oxirgi ikki talab insonning butun faoliyatini qamrab oladi, faqat Oʻzbekistondagisini emas. Ariza berishdan oldin har bir rahbar va muassis boʻyicha tasdiqlovchi hujjatlarni yigʻing.

Kapital

20 mlrd soʻm, pulda, soʻmda. Toʻlov tashkilotining eng kam ustav fondi — 2024-yil 1-iyuldan 10 mlrd soʻm, 2025-yil 1-iyuldan 20 mlrd soʻm (roʻyxat raqami 3431, 15-band). 2025-yil 1-iyuldan 20 mlrd soʻm amal qiladi. (Toʻlov tizimi operatoriga 50 mlrd soʻm kerak, 14-band.)

Kapital qanday shakllantiriladi (16-band):

• milliy valyutada, muassislar kiritgan pul mablagʻlaridan;
• ariza berish paytida toʻliq, litsenziya berilgunga qadar bank hisobvaragʻida saqlanadi;
• kredit mablagʻlaridan, garovdagi mablagʻlardan, boshqa majburiyatlar bilan yuklangan yoki jinoiy yoʻl bilan olingan mablagʻlardan shakllantirilmaydi.

Kapital hajmi, tarkibi va manbalari biznes-rejada ham ochib beriladi (28-band). Bu bir martalik tekshiruv emas: nazorat nizomiga koʻra, ustav fondiga qoʻyilgan talablarni buzish litsenziyadan mahrum qilishga olib kelishi mumkin boʻlgan qoʻpol buzilishdir (qarang: Sanksiyalar).

Tashkiliy-huquqiy shakl. Toʻlov tashkilotlari aksiyadorlik jamiyati (AJ) shaklida tuziladi va faoliyat yuritadi (6-band). MChJ mos kelmaydi.

Binolar, AKT va uzluksizlik

3431-nizomning 7-bobi (2026-yil yanvar tahririda) tashkiliy, texnik va xavfsizlik talablarini belgilaydi. Toʻlov tashkiloti uchun bular:

• Bino — mulk yoki kamida uch yilga ijara, xavfsizlik talablariga mos (17-band).
• Malakali xodimlar: toʻlov xizmatlari, boshqaruv, ichki nazorat, tavakkalchilikni boshqarish, axborot xavfsizligi va kiberxavfsizlik, firibgarlikka qarshi kurashish uchun.
• Uskunalar va dasturiy taʼminot, ularning quvvati faoliyat xususiyati va hajmiga yetarli.
• Murojaatlarni qabul qilish va koʻrib chiqish tizimi.
• Banklar bilan shartnomalar. 17-band roʻyxatiga ekvayring xizmatlarini koʻrsatishga bankning yozma roziligi (shartnoma nusxasi) ham kiradi; toʻlov tizimi uchun esa bankning uning hisob-kitob banki boʻlishga roziligi. Bank bu shartnoma doirasida oʻzining kredit tavakkalchiligini, likvidlik, axborot xavfsizligi, firibgarlik va legallashtirishga qarshi kurashish tavakkalchiliklarini boshqaradi.
• Axborot xavfsizligi. Tizimlar himoyasini taʼminlash va axborot xavfsizligi siyosatini qabul qilish kerak (18-band), toʻlov tizimlarida axborot xavfsizligi nizomiga (roʻyxat raqami 3513) muvofiq tizimlarni yaratish kerak (19-band). Serverlar Oʻz DSt 2875:2014 standartiga mos maʼlumotlarni qayta ishlash markazlarida boʻlishi, arxivlash tizimlari, antivirus, tarmoq himoyasi, monitoring, kirib kelishni aniqlash, identifikatsiya va kirishni nazorat qilish hamda tungi qorovul va signalizatsiya boʻlishi shart. (PCI DSS sertifikati operatorlardan talab qilinadi, 19-band.)
• Faoliyat uzluksizligi. Uzluksizlikni taʼminlash rejasi va zaxira rejalari operatsion tavakkalchilikni baholash va taʼsirni tahlil qilish asosida ishlab chiqiladi va Markaziy bankka taqdim etiladi (20-band). Reja, xususan, nosozliklardan keyin tiklanishni, nosozliklarda harakat tartibini, stress-sinovlar davriyligi va usulini, xizmatlar toʻxtatilganda tugallanmagan toʻlovlarni yakunlashni qamrab olishi kerak (21-band).

Hujjatlar toʻplami

Ariza Markaziy bankka elektron yoki yozma shaklda, 3431-nizomning 1-ilovasi boʻyicha beriladi. Bank boʻlmagan nomzod quyidagilarni ilova qiladi (roʻyxat raqami 3431, 23-band va 26-band; toʻlovlar toʻgʻrisidagi qonun, 24-modda):

1. Muassislar haqida 2-ilova shakli boʻyicha maʼlumot (jismoniy va yuridik shaxslar, ulushlar soʻmda va foizda).
2. Oxirgi hisobot sanasiga buxgalteriya balansi va moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobot.
3. Rahbar va ijro etuvchi organ aʼzolari haqida maʼlumot, taʼlim va mehnat faoliyati hujjatlari nusxalari bilan.
4. Yaqin ikki kalendar yilga biznes-reja (28-band): tizimlar, jarayonlar, texnik va moliyaviy resurslarning bozor narxlaridagi hisob-kitoblari, ikki yillik daromad va xarajatlar prognozi; hajmlar, mijozlar soni, narxlar, tranzaksiyalar maʼlumotlari va rentabellikning kutilayotgan oʻsishi bilan foyda va zararlar toʻgʻrisidagi hisobot; majburiyatlar va asosiy vositalar; ustav fondining hajmi, tarkibi va manbalari; bozordagi oʻrni va kanallar boʻyicha marketing rejasi; texnik vositalar va tizimlar tavsifi.
5. Mijozlar pul mablagʻlari saqlanishini taʼminlashni oʻz ichiga olgan tavakkalchilikni boshqarish tizimi haqida maʼlumot (29-band): tavakkalchiliklarni aniqlash, baholash va kamaytirish; ichki nazorat va komplayens uchun masʼullar; autsorsingni nazorat qilish; agentlar va subagentlar monitoringi.
6. Xavfsizlik tizimlari va nazorat mexanizmlari haqida maʼlumot.
7. Axborot xavfsizligi, kiberxavfsizlik, firibgarlik va maʼlumotlardan noqonuniy foydalanish tavakkalchiliklarini batafsil baholash va kamaytirish choralarini oʻz ichiga olgan xavfsizlik siyosati.
8. Legallashtirishga qarshi kurashish qonunchiligi, shu jumladan terrorizmni va ommaviy qirgʻin qurolini tarqatishni moliyalashtirishga qarshi kurashish qonunchiligi talablarini bajarish choralari tavsifi.
9. Toʻlov tashkiloti uchun — toʻlov tizimi operatori va uning ishtirokchilari bilan oʻzaro hamkorlik tartibi (26 va 30-bandlar): xizmatlar tavsifi, hamkorlik sxemasi, pul mablagʻlari harakati va hisob-kitoblar, autsorsingga berish mumkin boʻlgan faoliyat turlari. Markaziy bank bu tartibni arizani koʻrib chiqish bilan bir vaqtda kelishadi (qonunning 24-moddasi).

Yigʻim. Arizani koʻrib chiqish uchun Markaziy bank bazaviy hisoblash miqdorining (BHM) 50 foizi miqdorida yigʻim oladi (roʻyxat raqami 3431, 24-band).

Litsenziya berilganda «Davlat boji toʻgʻrisida»gi Qonunga muvofiq davlat boji toʻlanadi (5-band); rekvizitlar va toʻlov muddati qaror haqidagi xabarnomada koʻrsatiladi (qonunning 24-moddasi). Summani bu yerda keltirmaymiz.

Koʻrib chiqish va qaror

Kamchiliklarni bartaraf etish haqidagi xabarnomaga izoh. Koʻrib chiqish muddati toʻxtatib turiladi.

Manbalar: 1-qator — qonunning 24-moddasi, 3431-nizomning 31-bandi; 2-qator — qonunning 24-moddasi; 3-qator — 3431-nizomning 34–36-bandlari; 4-qator — qonunning 24-moddasi, 3431-nizomning 38-bandi; 5-qator — qonunning 24-moddasi.

Markaziy bank maʼlumotlarning ishonchliligini va binolarning texnik hamda xavfsizlik talablariga muvofiqligini joyida oʻrganishga haqli (roʻyxat raqami 3431, 32-band).

Rad etish asoslari uchta (qonunning 24-moddasi; 3431-nizomning 33-bandi): hujjatlar notoʻgʻri rasmiylashtirilgan, maʼlumotlar notoʻgʻri yoki buzib koʻrsatilgan, litsenziya talablariga mos kelmaslik. Dastlabki ikki turdagi kamchiliklar bartaraf etilishi mumkin boʻlsa, Markaziy bank darhol rad etmasdan, ularni tuzatish uchun muddat berishi shart (34-band).

Rad etish haqidagi xabarnomada sabablar va qonunchilikning aniq normalari koʻrsatiladi. Kamchiliklarni bartaraf etish haqida xabarnoma yuborilgandan keyin unda koʻrsatilmagan yangi asoslar boʻyicha rad etish mumkin emas (37–38-bandlar). Qayta topshirish muddati oʻtgandan keyin berilgan ariza yangi ariza sifatida koʻrib chiqiladi (40-band).

Litsenziya muddatsiz beriladi, uni boshqa shaxslarga berish taqiqlanadi, faoliyat yuritish huquqi berilgan paytdan boshlab vujudga keladi (roʻyxat raqami 3431, 2–4-bandlar). Faoliyat barcha sinov-tajribalar tugagandan va xizmatlar cheklanmagan foydalanishga taklif etilgandan keyin boshlangan hisoblanadi (50-band). Bu «bir yil faoliyat yuritmaslik» asosida bekor qilish uchun muhim.

Litsenziyadan keyin

Hisobot (roʻyxat raqami 3434, 2-bob; oxirgi ikki qator — roʻyxat raqami 3431, 41–43-bandlar va qonunning 24-moddasi):

• Koʻrsatilgan toʻlov xizmatlari: shu jumladan foydalanuvchilar, agentlar va subagentlar soni hamda ularning manzillari.
• Sinovlar va tavakkalchiliklar: oʻtkazilgan sinovlar; uzluksizlikka tahdidlar, aniqlangan tavakkalchiliklar, ularning bahosi va choralar.
• Yangi nomi yoki manzili: litsenziyani qayta rasmiylashtirish haqida ariza qayta roʻyxatdan oʻtgandan keyin 5 ish kuni ichida beriladi; qayta rasmiylashtirish 5 ish kunigacha, bepul.

Ishlash qoidalari toʻlovlar toʻgʻrisidagi qonunga muvofiq barcha toʻlov xizmatlari provayderlariga tatbiq etiladi. Ular orasida:

• xizmatlarni faqat foydalanuvchi buyrugʻi boʻyicha koʻrsatish va uning rekvizitlarini oʻzgartirmaslik;
• xizmat koʻrsatilishidan oldin komissiya miqdorini xabar qilish;
• oluvchining oʻz provayderi bilan shartnomasida nazarda tutilmagan boʻlsa, komissiyani toʻlov summasidan ushlab qolmaslik;
• tasdiqlovchi hujjat berish;
• toʻlovchi va benefitsiarni identifikatsiya qilish imkonini beruvchi maʼlumotlarni kamida besh yil saqlash;
• legallashtirishga qarshi kurashish qonunchiligiga muvofiq mijozlarni lozim darajada tekshirish;
• maxfiylikka rioya qilish (17-modda);
• toʻlov tizimining uzluksizligiga yoki axborot xavfsizligiga taʼsir qiluvchi buzilishlarni Markaziy bankning birinchi koʻrsatmasidan boshlab uch oy ichida bartaraf etish (17-modda).

Foydalanuvchi bilan shartnoma, koʻpincha ommaviy oferta, 16-moddada sanab oʻtilgan shartlarni oʻz ichiga olishi kerak. Shartnoma tuzilgan paytda belgilangan komissiyalarni bir tomonlama oshirish mumkin emas (xalqaro toʻlovlar komissiyalari bundan mustasno, xabardor qilish sharti bilan). Faoliyat haqida axborot berganda litsenziya raqamini koʻrsatish kerak (15-modda).

Agentlar. Toʻlov agentlari va subagentlari orqali ishlash mumkin. Siz ularning reyestrini yuritasiz, shartnomalarga rioya etilishini nazorat qilasiz, ular haqida Markaziy bankka hisobot berasiz va foydalanuvchilar oldida ular bilan birga solidar javobgar boʻlasiz (19-modda).

Legallashtirishga qarshi kurashish. Toʻlov tashkilotiga alohida ichki nazorat qoidalari (roʻyxat raqami 3266) hamda legallashtirishga qarshi kurashish toʻgʻrisidagi umumiy qonun tatbiq etiladi. Bu tizimni qurish kerak boʻlsa, JFODL xizmatimiz va JFODL boʻyicha qoʻllanma bilan tanishing.

Tekshiruvlar. Markaziy bank toʻlov tashkilotini yiliga bir martadan koʻp boʻlmagan tartibda (muhim toʻlov tizimi uzluksizligi buzilganda navbatdan tashqari tekshiruv mumkin), 30 kalendar kundan oshmagan muddat davomida tekshirishi mumkin (qonunning 29-moddasi; roʻyxat raqami 3434, 19 va 23-bandlar). Masofaviy nazorat, shu jumladan «yashirin mijoz» rejimidagi nazorat toʻlovlari ham mumkin (roʻyxat raqami 3434, 16-band). Tekshiruv dalolatnomasiga eʼtirozlar 3 ish kuni ichida beriladi (29-band).

Sanksiyalar va bekor qilish

Choralar zinapoyasi. Buzilish toʻlov tizimining uzluksizligiga bevosita taʼsir qilmasa, Markaziy bank boshqaruv organlarini yozma ravishda xabardor qiladi, bartaraf etish uchun kamida 10 ish kuni beradi va tavsiyalar yuboradi (qonunning 30-moddasi; roʻyxat raqami 3434, 33-band). Taʼsir qilsa — majburiy koʻrsatma beradi, uning muddati ham kamida 10 ish kuni. Koʻrsatma bajarilmasa hamda legallashtirishga qarshi kurashish qonunchiligi buzilganda Markaziy bank sanksiyalardan birini qoʻllaydi (qonunning 30-moddasi; roʻyxat raqami 3434, 35-band):

• 5000 BHM gacha jarima;
• ayrim xizmat yoki operatsiya turlarini 6 oygacha muddatga cheklash;
• litsenziyani 10 ish kunigacha toʻxtatib qoʻyish. Bunda Markaziy bank toʻlov tizimi operatorlaridan tashkilotni uzib qoʻyishni talab qiladi (roʻyxat raqami 3434, 37-band) va sabablarni bartaraf etish uchun kamida 5 ish kuni beradi (roʻyxat raqami 3431, 46-band).

Bekor qilish faqat qonunda sanab oʻtilgan asoslar boʻyicha mumkin (25-modda); boshqa asoslar boʻyicha bekor qilishga yoʻl qoʻyilmaydi:

• tashkilotning oʻz arizasi;
• tugatish yoki qayta tashkil etish, oʻzgartirish (yoki xuddi shunday litsenziyaga ega tashkilot bilan qoʻshilish) bundan mustasno;
• litsenziya olingandan keyin bir yil faoliyat yuritmaslik yoki faoliyatni olti oydan koʻp toʻxtatib turish;
• toʻlovlar toʻgʻrisidagi qonunni muntazam yoki bir martalik qoʻpol buzish;
• Markaziy bankning litsenziya berish haqidagi qarori noqonuniy ekani aniqlanishi.

Litsenziyalash nizomi yana bir holatni qoʻshadi: toʻlov tizimi uzluksizligiga yoki axborot xavfsizligi va kiberxavfsizlikka taʼsir qiluvchi buzilishlarni Markaziy bankning birinchi koʻrsatmasidan boshlab uch oy ichida bartaraf etmaslik (roʻyxat raqami 3431, 49-band). Buzilishlarni shu muddatda bartaraf etishni qonunning oʻzi ham talab qiladi (17-modda).

«Muntazam» va «qoʻpol» nima (roʻyxat raqami 3434, 38-band). Bir yil ichida toʻlovlar toʻgʻrisidagi qonunni uch va undan koʻp marta buzish muntazam hisoblanadi. Quyidagilar bir martalik qoʻpol buzish sanaladi:

• ruxsatsiz toʻlovlarni amalga oshirish, shu jumladan savdosi taqiqlangan tovar va xizmatlar uchun, yoki buning uchun sharoit yaratish;
• Markaziy bank allaqachon chora qoʻllagan legallashtirishga qarshi kurashish qonunchiligi buzilishini besh yil ichida takror sodir etish;
• kutilmagan favqulodda vaziyatdan keyin faoliyatni 12 soat ichida tiklamaslik;
• toʻlovchi va benefitsiar haqidagi maʼlumotlarni besh yil saqlashni taʼminlamaslik;
• muassislarga, ustav fondiga, texnik talablarga, xavfsizlik va uzluksizlik talablariga doir litsenziya talablarini buzish.

Bekor qilingandan keyin toʻlov xizmatlarini koʻrsatish taqiqlanadi, bir oy ichida nomdan «toʻlov tashkiloti» soʻzlarini chiqarish kerak. Bekor qilish haqidagi qaror ustidan sudga shikoyat qilinadi; sud bekor qilishni asossiz deb topsa, Markaziy bank yetkazilgan zarar uchun javob beradi (qonunning 25-moddasi).

Raqamlar

Tipik xatolar

Bu amaliyot, qonun normasi emas.

• 10 mlrd soʻmga hisob-kitob. Eski sharhlar 2024-yil raqamini keltiradi. 2025-yil 1-iyuldan — 20 mlrd.
• Kapital muassisga berilgan, kompaniya orqali oʻtkazilgan qarzdan. Kredit va garov mablagʻlari taqiqlangan; mablagʻ manbasi har bir badal boʻyicha tekshiriladi (roʻyxat raqami 3431, 11 va 16-bandlar).
• Muassis sifatida endigina tuzilgan kompaniya. Yuridik shaxs-muassisga bir yillik faoliyat kerak. Endigina tuzilgan xolding kompaniya 10-band talabiga oʻz-oʻzidan javob bermaydi.
• 20 mln yevro sinovisiz xorijiy koʻpchilik. Xorijiy ona kompaniya roʻyxatdagi moliya tashkiloti boʻlmasa, norezidentlar ulushi 50 foiz bilan cheklanadi.
• MChJ. Aksiyadorlik jamiyati shakli kerak.
• Legallashtirishga qarshi kurashish va xavfsizlik hujjatlari «koʻrsatish uchun». Bu litsenziya shartlarining bir qismi, litsenziya berilgandan keyin xavfsizlik talablarini buzish esa qoʻpol buzish hisoblanadi.
• Kech ishga tushirish. Litsenziya berilgandan keyin bir yil ichida faoliyat boshlanmasa, Markaziy bank uni bekor qilishga haqli. «Boshlangan» — sinovlar tugagan va xizmatlar cheklanmagan foydalanishga ochilgan degani.
• Hujjatlarda tasvirlanmagan yangi xizmat. Litsenziya hujjatlarida nazarda tutilmagan toʻlov xizmatlarini koʻrsatish 3434-nizomning 36-bandida sanab oʻtilgan buzilishlardan biri.

Tekshiruv roʻyxati

• Mahsulotingizni 14-moddadagi toʻqqiz xizmat bilan solishtiring va toʻlov tashkilotlari uchun 15-modda bilan chiqarib tashlangan uchtadan birortasi sizga kerak emasligiga ishonch hosil qiling.
• Egalik tuzilmasini tanlang: 50 foiz chegarasi, 20 mln yevro sinovi, yuridik shaxs-muassisning bir yillik faoliyati.
• Har bir muassis va rahbarning ishchanlik obroʻsini, xorijdagi tarixini ham, tekshiring.
• Aksiyadorlik jamiyatini tuzing; 20 mlrd soʻmni muassislarning oʻz mablagʻlaridan pulda kiriting va bank hisobvaragʻida saqlang.
• Binoni ≥ 3 yilga mulk yoki ijara sifatida rasmiylashtiring; Oʻz DSt 2875:2014 ga mos maʼlumotlarni qayta ishlash markazi bilan shartnoma; ekvayring xizmati koʻrsatuvchi bank bilan shartnoma.
• Toʻplamni tayyorlang: biznes-reja, tavakkalchilikni boshqarish (mijozlar mablagʻlari bilan), xavfsizlik siyosati, legallashtirishga qarshi kurashish choralari, toʻlov tizimi bilan oʻzaro hamkorlik tartibi.
• Uzluksizlik rejasi va zaxira rejalarini tayyorlang va taqdim eting.
• Yigʻimni toʻlang va arizani bering; kamchiliklarni xabarnomadagi muddatda bartaraf eting.
• Litsenziyadan keyin: kunlik avtomatik hisobot, oylik (5-sanagacha) va yillik (1-apreldan oldin), hodisalar haqida 3 ish kunida xabar, 12 soat ichida tiklanish rejasi.

Manbalar: 2019-yil 1-noyabrdagi OʻRQ-578-son «Toʻlovlar va toʻlov tizimlari toʻgʻrisida»gi Qonun (14–19, 24–25, 27, 29–30-moddalar); Markaziy bankning toʻlov tizimlari operatorlari va toʻlov tashkilotlari faoliyatini litsenziyalash tartibi toʻgʻrisidagi nizomi, roʻyxat raqami 3431 (2023-yil 18-apreldagi 8/3-son qaror, 2026-yil 4-iyungacha oʻzgartirishlar bilan); Markaziy bankning toʻlov tizimlari operatorlari va toʻlov tashkilotlari faoliyati ustidan nazorat va kuzatuv olib borish tartibi toʻgʻrisidagi nizomi, roʻyxat raqami 3434 (2023-yil 18-apreldagi 8/4-son qaror). 2026-yil 6-oktabrda tekshirilgan.

Qonunchilik bilan Lex orqali tekshirilgan: 6 oktabr 2026 · Juris Advisory