Siz savdo kompaniyasining ishtirokchisisiz. Direktoringiz tanishining firmasi bilan bozor narxidan ancha qimmat narxda yetkazib berish shartnomasini imzoladi. Kompaniya katta summa yoʻqotdi. Siz pulni qaytarishni ham, direktorni jinoiy javobgarlikka tortish mumkinmi yoki yoʻqligini ham bilmoqchisiz.

Qisqacha: bu mumkin, lekin ozodlikdan mahrum qilish yagona natija emas. Jinoyat kodeksining 192-11-moddasi nodavlat tijorat tashkiloti yoki boshqa nodavlat tashkiloti mansabdor shaxsining oʻz mansab vakolatlaridan qasddan foydalanib, koʻp miqdorda zarar yoki jiddiy ziyon yetkazishi uchun javobgarlik belgilaydi. Jazo — 2 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish, zarar juda koʻp miqdorda boʻlsa, qilmish uyushgan guruh tomonidan yoki uning manfaatlarini koʻzlab yoxud gʻarazgoʻylik niyatlarida sodir etilgan boʻlsa — 3 yilgacha. Ozodlikdan mahrum qilish sud tanlaydigan toʻrtta jazodan biri, qolganlari: jarima, majburiy jamoat ishlari va ozodlikni cheklash. Lekin moddiy zarar qoplangan boʻlsa, ozodlikni cheklash va ozodlikdan mahrum qilish qoʻllanilmaydi.

Modda kimga taalluqli

Jinoyat subyekti — nodavlat tashkilotning mansabdor shaxsi. Kodeks uni mulk shaklidan qatʼi nazar tashkilotda tashkiliy-boshqaruv yoki maʼmuriy-xoʻjalik vazifalarini amalga oshiradigan va yuridik ahamiyatga ega harakatlarni bajarishga vakolatli shaxs deb taʼriflaydi. Direktor — aniq holat. Imzo huquqiga ega direktor oʻrinbosari, bosh buxgalter yoki filial rahbari ham mansabdor shaxs boʻlishi mumkin.

Bunday vazifalari boʻlmagan oddiy xodim (kodeksda — xizmatchi) mansabdor shaxs hisoblanmaydi. Bunday xizmatchini pora evaziga ogʻdirib olish — alohida jinoyat (192-10-modda); nodavlat tashkilot mansabdor shaxsini ogʻdirib olish uchun alohida modda bor (192-9-modda).

Davlat ishtirokidagi tashkilotda holat boshqacha. Tijorat tashkiloti ustav fondidagi (ustav kapitalidagi) davlat ulushi 50 foizdan ortiq boʻlsa yoki boshqa har bir ishtirokchining ulushidan koʻp boʻlsa, shunday hisoblanadi. Uning rahbarlari mansab vakolatini suiisteʼmol qilish haqidagi umumiy modda (205-modda) boʻyicha javob beradi, unda jazolar ogʻirroq.

Nima sodir boʻlishi kerak

Uchta shart bir vaqtda:

  1. Vakolatdan foydalanish. Mansabdor shaxs oʻz lavozimi doirasida harakat qiladi: imzolaydi, tasdiqlaydi, toʻlaydi, tasarruf etadi.
  2. Qasd. Xato bilan emas, ongli ravishda. Vijdonan qabul qilingan muvaffaqiyatsiz tijorat qarori bu jinoyat emas.
  3. Oqibat. Fuqarolarning huquqlariga yoki qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlariga yoxud davlat yoki jamoat manfaatlariga koʻp miqdorda zarar yoki jiddiy ziyon yetkaziladi.

Zarar miqdorini kodeks bazaviy hisoblash miqdorida (BHM) oʻlchaydi:

Zarar BHMda
Koʻp miqdorda 300 dan 500 BHMgacha
Juda koʻp miqdorda 500 BHM va undan ortiq

«Jiddiy ziyon»ning raqami yoʻq. Kodeks matnida u taʼriflanmagan, shuning uchun ish holatlariga qarab baholanadi.

Qanday jazo berilishi mumkin

Asosiy tarkib (1-qism) Ogʻirlashtiruvchi holatlarda (2-qism)
Jarima 100–150 BHM 150–300 BHM
Majburiy jamoat ishlari 300 soatgacha 300–360 soat
Ozodlikni cheklash 2 yilgacha 1 yildan 3 yilgacha
Ozodlikdan mahrum qilish 2 yilgacha 3 yilgacha

Asosiy tarkib (1-qism): koʻp miqdorda zarar yoki jiddiy ziyon.

Ogʻirlashtiruvchi holatlarda (2-qism): juda koʻp miqdorda zarar, uyushgan guruh tomonidan yoki uning manfaatlarini koʻzlab yoxud gʻarazgoʻylik niyatlarida.

Sud bu jazolardan bittasini tayinlaydi.

Asosiy qoida: yetkazilgan moddiy zararning oʻrni qoplangan taqdirda ozodlikni cheklash va ozodlikdan mahrum qilish tariqasidagi jazo qoʻllanilmaydi (192-11-moddaning oxirgi qismi). Jarima va jamoat ishlari qoʻllanishi mumkin.

Yana ikki jihat:

  • Gʻarazgoʻylik niyati jinoyatni korrupsiyaga oid qiladi. Kodeks gʻarazgoʻylik niyatlarida sodir etilgan ogʻirlashtirilgan tarkibni korrupsiyaga oid jinoyatlar qatoriga kiritadi.
  • Bu ijtimoiy xavfi katta boʻlmagan jinoyat. Ikkala qism ham qasddan sodir etilgan qilmish uchun 3 yildan koʻp boʻlmagan ozodlikdan mahrum qilishni nazarda tutadi (15-modda). Bundan ikki natija kelib chiqadi: jinoiy javobgarlikka tortish muddati — jinoyat sodir etilgan kundan boshlab 2 yil, u hukm qonuniy kuchga kirgan kungacha hisoblanadi (64-modda); bunday jinoyatni birinchi marta sodir etgan, aybini boʻyniga olish toʻgʻrisida arz qilgan, chin koʻngildan pushaymon boʻlgan, jinoyatning ochilishiga faol yordam bergan va zararni bartaraf qilgan shaxs javobgarlikdan ozod qilinishi mumkin (66-modda).

Jabrlanuvchi bilan yarashish (66-1-modda) bu modda boʻyicha qoʻllanmaydi: 192-11-modda uning roʻyxatiga kirmaydi.

Direktor nima qilishi mumkin

Bu qonun normasi emas, amaliyot.

  • Sabablarni qayd eting. Yirik yoki odatdan tashqari bitim boʻyicha qisqa yozuv saqlang: sabablari, bozor narxi qanday tekshirilgani, kim maʼqullagani. Jinoyatni muvaffaqiyatsiz qarordan ajratadigan narsa — qasd.
  • Manfaatlar toʻqnashuvini oshkor qiling. Bogʻliq firmalar bilan bitimlarni imzolashdan oldin ustavda koʻrsatilgan organning maʼqullashiga kiriting.
  • Vakolatingiz chegarasini biling. Ustavni va ishtirokchilarning vakolatlaringiz haqidagi qarorlarini oʻqing. Ulardan tashqaridagi harakatlar vijdonan ish tutganingiz haqidagi dalilni zaiflashtiradi.
  • Zarar yetkazilgan boʻlsa — tezroq qoplang. Kodeksga koʻra, zararni qoplash ozodlikdan mahrum qilish va ozodlikni cheklashni istisno etadi va 66-modda boʻyicha ozod qilish shartlariga kiradi.

Ishtirokchilar nima qilishi mumkin

Bu ham qonun normasi emas, amaliyot.

Direktorning vakolatlarini ustavda tekshiring, bogʻliq shaxslar bilan bitimlar va yirik bitimlar uchun kengash yoki ishtirokchilar maʼqullashini belgilang. Suiisteʼmol qilinganidan shubha qilsangiz, huquqni muhofaza qiluvchi organlarga murojaat qilishdan oldin maslahat oling: zararni qoplash toʻgʻrisidagi daʼvo va jinoyat ishi turli qoidalar asosida koʻriladi.

Kompaniya tashkil etayotgan yoki qayta tuzayotgan boʻlsangiz, Oʻzbekiston bozoriga kirish boʻyicha sharhimizga va MChJ tashkil etish paketiga qarang. Qaror shaxsiy xavf tugʻdirsa, bizga yozing.

Manbalar

  • Oʻzbekiston Respublikasining 1994-yil 22-sentabrdagi Jinoyat kodeksi: 192-11-modda; 15-modda (tasniflash); 64-modda (muddati oʻtishi); 66-modda (amalda pushaymon boʻlganlik munosabati bilan ozod qilish); 66-1-modda (yarashish); 205-modda; «mansabdor shaxs», «davlat ishtirokidagi tashkilot», zarar miqdorlari va korrupsiyaga oid jinoyatlar taʼriflari — lex.uz

Direktorning javobgarligi tashvishlantiryaptimi?

Direktorning majburiyatlarini va shaxsiy xavf tugʻdiradigan qarorlarni koʻrib chiqamiz.

Qoʻngʻiroqqa yozilish →

Surat: Artem Korolev, Pexels