Fuqarolik-huquqiy shartnoma nima va u mehnat shartnomasidan nimasi bilan farq qiladi
Fuqarolik-huquqiy shartnoma (fuqarolik-huquqiy xarakterdagi shartnoma) — bu Mehnat kodeksi emas, balki Fuqarolik kodeksi bilan tartibga solinadigan shartnomadir. Ikki tomon — buyurtmachi va ijrochi — aniq natija (yoki xizmat), narx va muddatlar boʻyicha kelishib oladi. Bunda ish jadvali, taʼtil yoki kasallik varaqasi kabi mehnat munosabatlariga xos kafolatlar boʻlmaydi: bu teng huquqli ishtirokchilar oʻrtasidagi, shartnoma erkinligiga asoslangan munosabatdir.
Asosiy farq shundaki, mehnat shartnomasida ish beruvchi xodimning ish vaqtini sotib oladi va jarayonni nazorat qiladi. Fuqarolik-huquqiy shartnomada esa buyurtmachi natijani sotib oladi — ijrochi unga qanday, qachon va qayerda erishishini odatda oʻzi hal qiladi.
| Mezon | Mehnat shartnomasi | Fuqarolik-huquqiy shartnoma |
|---|---|---|
| Tartibga solish | Mehnat kodeksi | Fuqarolik kodeksi |
| Predmet | Ish jarayoni | Natija / xizmat |
| Ish jadvali | Ish beruvchi belgilaydi | Ijrochining ixtiyorida |
| Taʼtil, kasallik varaqasi | Kafolatlanadi | Nazarda tutilmaydi |
| Boʻysunish | Ichki mehnat tartibi qoidalariga | Faqat shartnoma shartlariga |
| Toʻlov | Ish haqi (kamida oyiga 2 marta) | Dalolatnoma asosidagi haq |
Fuqarolik-huquqiy shartnoma qachon mehnat shartnomasi deb topiladi
Mehnat kodeksi (OʻRQ-798, 11-modda) xodim va ish beruvchi oʻrtasidagi yakka tartibdagi mehnat munosabatlarini amalda tartibga soladigan fuqarolik-huquqiy shartnomalar tuzishni taqiqlaydi. Shartnomaning nomi hech narsani hal qilmaydi: ish qanday tashkil etilgani muhim.
Mehnat munosabatlari nima. Kodeks ularni shunday tasvirlaydi (11-modda): xodim mehnat vazifasini shaxsan, haq evaziga va ichki mehnat tartibiga boʻysunib bajaradi, ish beruvchi esa mehnat sharoitlarini taʼminlaydi. Amalda bunga qatʼiy ish jadvali, har oylik toʻlov, buyurtmachining ofisida va uning uskunasida ishlash, lavozim va shartnoma matnidagi «xodim» soʻzi ishora qiladi. Bu alomatlar — bizning talqinimiz, Kodeksdagi yopiq roʻyxat emas.
Qayta baholashda nima boʻladi (33-modda):
- Mehnat kodeksiga koʻra munosabatlarni mehnat munosabatlari deb sud topadi; munosabatlar tugagan boʻlsa, ijrochi yakka tartibdagi mehnat nizolari uchun belgilangan tartibda va muddatlarda sudga murojaat qilishi mumkin;
- sud shunday deb topsa, mehnat shartnomasi fuqarolik-huquqiy shartnoma tuzilgan kundan tuzilgan hisoblanadi, mehnat munosabatlari esa ijrochi ishni boshlagan kundan tan olinadi.
Buyurtmachi uchun xulosa oddiy: agar siz natijani emas, balki odamning ish vaqtini oʻz tartibingiz ostida olayotgan boʻlsangiz, mehnat shartnomasi tuzing. Agar tartibga boʻysunmagan holda natija yoki xizmat kerak boʻlsa, fuqarolik-huquqiy shartnoma mos keladi.
Xorijiy ijrochi. Xorijiy fuqaro bilan mehnat shartnomasi uchun Oʻzbekistonda mehnat faoliyati bilan shugʻullanish huquqini tasdiqlovchi hujjat kerak (MK 30-moddasi). Agar xorijiy fuqaro bilan munosabat mohiyatan mehnat boʻlsa, bu talabni hisobga olish kerak. Xorijiy fuqaro bilan fuqarolik-huquqiy shartnoma uchun Mehnat kodeksida alohida norma yoʻq; soliq va ruxsat masalalarini alohida tekshiring.
Qoʻshimcha: shartnomani vakil imzolasa, ishonchnoma muddati va shaklini tekshiring; mehnat va fuqarolik normalari bir-biriga zid boʻlsa, qaysi hujjat ustun ekanini koʻring.
Asosiy ikki tur: pudrat va xizmat koʻrsatish
Amaliyotda Oʻzbekistonda tashqi mutaxassislar bilan ishlashda fuqarolik-huquqiy shartnomaning asosan ikki turi qoʻllaniladi.
Pudrat shartnomasi (FK 37-bob, 631-702-moddalar)
Pudratchi muayyan ishni bajarish va uning natijasini buyurtmachiga topshirish majburiyatini oladi. Natija har doim moddiy yoki oʻlchab boʻladigan koʻrinishda boʻladi: tayyorlangan veb-sayt, qurilgan devor, yozilgan hisobot, yaratilgan dizayn-maket.
Asosiy xususiyatlari: natija qabul qilish-topshirish dalolatnomasi asosida topshiriladi; tasodifiy nobud boʻlish xavfi topshirish paytigacha pudratchi zimmasida boʻladi; agar shartnomada taqiqlanmagan boʻlsa, pudratchi subpudratchilarni jalb qilishi mumkin.
Haq evaziga xizmat koʻrsatish shartnomasi (FK 38-bob, 703-708-moddalar)
Ijrochi muayyan harakatlarni bajarish yoki faoliyatni amalga oshirish, buyurtmachi esa buning haqini toʻlash majburiyatini oladi. Xizmat moddiy shaklga ega boʻlmaydi: konsultatsiya, taʼlim, tarjima, audit, marketing, yuridik hamrohlik.
Pudratdan asosiy farqi shundaki, bunda siz tayyor buyumni emas, balki jarayon va ekspertizani taqdim etasiz. Mijozga logotip kerak boʻlsa — bu pudrat. Agar unga brend strategiyasi boʻyicha bir qator konsultatsiyalar kerak boʻlsa — bu xizmat koʻrsatishdir.
Shartnomada albatta boʻlishi kerak boʻlgan bandlar
Fuqarolik kodeksiga koʻra, tomonlar muhim shartlarni kelishib olishi shart — ularsiz shartnoma tuzilgan deb hisoblanmaydi. Har bir fuqarolik-huquqiy shartnomada quyidagilar boʻlishi kerak:
Har bir fuqarolik-huquqiy shartnomada boʻlishi shart boʻlgan 7 band
- Tomonlar — buyurtmachi va ijrochining toʻliq maʼlumotlari (F.I.Sh./nomi, STIR, manzil, rekvizitlar)
- Predmet — ijrochi aynan nima bajaradi (qanchalik batafsil boʻlsa, shuncha yaxshi)
- Muddatlar — ish boshlanish sanasi va natijani topshirish sanasi (pudrat uchun ayniqsa muhim)
- Narx va toʻlov tartibi — summa, valyuta, avans/keyingi toʻlov, bosqichlar
- Qabul qilish tartibi — qabul qilish-topshirish dalolatnomasi qanday va qachon imzolanadi
- Tomonlarning javobgarligi — muddat yoki sifat buzilganda nima boʻladi
- Bekor qilish tartibi — tomonlardan har biri shartnomadan qanday chiqishi mumkin
Shartnoma predmeti — eng muhim band. «IT xizmatlarini koʻrsatish» — yomon variant. «Texnik topshiriq (1-ilova) asosida landing sahifani ishlab chiqish va verstka qilish, shu jumladan mobil qurilmalar uchun moslashtirish» — yaxshi variant. Predmet qanchalik aniq yozilsa, har ikki tomon uchun nizolar shunchalik kam boʻladi.
Qabul qilish-topshirish dalolatnomasi — ish bajarilgani va qabul qilinganini tasdiqlovchi hujjat. Imzolangan dalolatnomasiz ijrochi ish bajarganini isbotlay olmaydi, buyurtmachi esa xarajatni soliq organlari oldida asoslab bera olmaydi. Bu hujjat har ikki tomonni himoya qiladi.
Jismoniy shaxs-ijrochi uchun tayyor namuna: frilanser bilan shartnoma.
Fuqarolik-huquqiy shartnoma boʻyicha soliqlar: kim, qancha va qachon toʻlaydi
Fuqarolik-huquqiy shartnoma boʻyicha soliq yuki tomonlarning maqomiga bogʻliq. Asosiy ssenariylarni koʻrib chiqamiz. Quyidagi stavkalar sahifa yangilangan sanadagi (2026-yil 16-oktabr) Soliq kodeksiga muvofiq keltirilgan; toʻlovdan oldin ularni amaldagi tahrir bilan solishtiring.
Buyurtmachi — yuridik shaxs, ijrochi — jismoniy shaxs
Bu eng koʻp uchraydigan holat. Kompaniya-buyurtmachi soliq agentiga aylanadi, yaʼni soliqlarni hisoblash, ushlab qolish va budjetga oʻtkazish majburiyati buyurtmachining zimmasiga tushadi:
| Soliq/badal | Stavka | Kim toʻlaydi | Muddat |
|---|---|---|---|
| JShDS | 12% | Buyurtmachi mukofot summasidan ushlab qoladi | Toʻlov bilan bir vaqtda, keyingi oyning 15-sanasidan kechiktirmay |
| Ijtimoiy soliq | 12% | Buyurtmachi mukofotdan tashqari qoʻshimcha hisoblaydi | Keyingi oyning 15-sanasigacha |
| Jamgʻarib boriladigan pensiya badali (INPS) | 0,1% | JShDS summasidan ushlab qolinadi (qoʻshimcha emas) | Keyingi oyning 15-sanasigacha |
Amaliy misol: agar shartnoma boʻyicha mukofot 10 000 000 soʻm boʻlsa, buyurtmachi 12% JShDS (1 200 000 soʻm) ushlab qoladi, shundan 10 000 soʻm (mukofotning 0,1%) INPS hisobiga yoʻnaltiriladi. Ijrochi qoʻliga 8 800 000 soʻm oladi. Buyurtmachi esa bundan tashqari oʻz mablagʻlari hisobidan 1 200 000 soʻm ijtimoiy soliq toʻlaydi.
Ijrochi — oʻzini oʻzi band qilgan shaxs
Agar siz oʻzini oʻzi band qilgan shaxs sifatida roʻyxatdan oʻtgan boʻlsangiz, vaziyat ancha sodda boʻladi. 2026-yil 1-yanvardan oʻzini oʻzi band qilgan shaxsning 1 mlrd soʻmgacha daromadi 1% stavkada aylanmadan olinadigan soliqqa tortiladi. Toʻlovchi yuridik shaxs boʻlsa, u soliq agenti hisoblanadi va soliqni toʻlov paytida ushlab qoladi. Pensiya staji yurishi uchun ixtiyoriy ravishda ijtimoiy soliqni — yiliga kamida 1 BHM miqdorida (31-dekabrgacha) toʻlashingiz mumkin.
Ijrochi — YaTT
Yakka tartibdagi tadbirkor soliqlarni oʻzi tanlagan soliq rejimi doirasida mustaqil toʻlaydi. Bunday holda buyurtmachi soliq agenti boʻlmaydi (agar YaTT davlat roʻyxatidan oʻtganini tasdiqlovchi hujjatni taqdim etgan boʻlsa). YaTT uchun aylanmadan olinadigan soliq stavkasini Soliq kodeksi belgilaydi; u soʻnggi yillarda oʻzgargan, shuning uchun amaldagisidan foydalaning.
Soliq kodeksi: 371, 381, 385–388, 390-moddalar (JShDS va INPS), 403–407-moddalar (ijtimoiy soliq), 365, 461, 465, 467, 470-moddalar (oʻzini oʻzi band qilganlar va YaTT), 408-modda (ixtiyoriy ijtimoiy soliq). Stavkalar 2026-yil 16-oktabr holatiga.
Odatdagi xatolar va ularning oldini olish yoʻllari
Shartnomasiz ishlash. «Oʻzimiz kelishib olamiz» yoki «keyin rasmiylashtiramiz» degan yondashuv koʻpincha toʻlov kechikishi yoki sifat boʻyicha nizolar bilan tugaydi. Shartnomasiz hech bir tomon oʻz manfaatini toʻliq himoya qila olmaydi. Ish boshlanishidan oldin hujjatlarni rasmiylashtiring.
Predmetning noaniq yozilishi. Aniqliksiz «konsalting xizmatlari» degan ifoda mojaro uchun tayyor zamin yaratadi. Ijrochi aynan nima qilishi, qaysi hajmda va qanday natija bilan bajarishi koʻrsatilishi kerak. Bu buyurtmachini ham (kutilgan natijani oladi), ijrochini ham (shartnomadan tashqari qoʻshimcha talablar boʻlmaydi) himoya qiladi.
Qabul qilish-topshirish dalolatnomasining yoʻqligi. Ish bajarildi, pul oʻtkazildi, ammo dalolatnoma imzolanmadi. Keyinchalik nizo kelib chiqsa, har ikki tomonga ham oʻz pozitsiyasini isbotlash ancha qiyin boʻladi.
Mehnat munosabatlari alomatlari. Har oy bir xil miqdorda toʻlov, buyurtmachi jadvaliga boʻysunish, uning ofisida ishlash, uning uskunasidan foydalanish — bularning barchasi mehnat munosabatlari belgilaridir. Agar sud bunday munosabatni mehnat munosabati deb topsa, ijrochi ishning birinchi kunidan xodim maqomini oladi, buyurtmachi esa ish beruvchi sifatida javob beradi. Shu sababli amaldagi munosabatlar shartnoma mazmuniga mos boʻlishi kerak.
Valyuta va kurs masalasini eʼtiborsiz qoldirish. Agar mukofot xorijiy valyutaga bogʻlangan boʻlsa, qayta hisoblash tartibini koʻrsating: qaysi kurs boʻyicha va qaysi sanadagi kurs asosida hisoblanadi. Aks holda kurs oʻzgarishida nizo deyarli muqarrar.
Rasmiylashtirishning bosqichma-bosqich tartibi
1-qadam. Shartlarni kelishib oling. Imzolashdan oldin tomonlar quyidagilarni muhokama qiladi: nima bajariladi, qaysi muddatlarda, qaysi summa evaziga, qabul qilish qanday boʻladi va muddatlar surilsa nima yuz beradi.
2-qadam. Shartnomani tayyorlang. Faoliyat turiga moslashtirilgan namunadan foydalaning. Yuqoridagi chek-listdagi barcha 7 majburiy bandni kiriting. Loyiha murakkab boʻlsa, texnik topshiriqni ilova qiling.
3-qadam. Kontragentni tekshiring. Har ikki tomon bir-birining halolligi va maqomini tekshirishi kerak. Yuridik shaxsni my.gov.uz portali yoki stat.uz reyestri orqali tekshirish mumkin. Buyurtmachi ijrochidan uning hujjatlarini (YaTT guvohnomasi, oʻzini oʻzi band qilganlik maqomi) soʻrashi, ijrochi esa buyurtmachining rekvizitlari va imzolovchi vakolatini tasdiqlovchi hujjatni (agar bu direktor boʻlmasa) tekshirishi maqsadga muvofiq.
4-qadam. Shartnomani imzolang. Ikki nusxa tayyorlanadi — har bir tomon uchun bittadan. E-IMZO orqali elektron imzo ham amal qiladi. Agar tomonlar elektron raqamli imzodan foydalansa, imzo haqiqiy ekanini tekshirib oling.
5-qadam. Ishni bajaring va dalolatnomani imzolang. Ish yakunlangach, bajarilgan ishlar dalolatnomasi (yoki koʻrsatilgan xizmatlar dalolatnomasi) rasmiylashtiriladi. Uni har ikki tomon imzolaydi. Aynan shu hujjat toʻlov uchun asos va xarajatni tasdiqlovchi dalil boʻlib xizmat qiladi.
6-qadam. Hisob-kitobni yakunlang. Buyurtmachi mukofotni (agar ijrochi jismoniy shaxs boʻlsa, soliqlar ushlab qolingan holda) shartnomada belgilangan muddatlarda oʻtkazadi. Har ikki tomon toʻlovga oid hujjatlarni saqlab qoʻyishi kerak.
Xulosa: nimalarni yodda tutish kerak
Fuqarolik-huquqiy shartnoma Oʻzbekistonda loyiha asosidagi hamkorlikning eng muhim vositasidir. U har ikki tomonga moslashuvchanlik beradi, biroq tafsilotlarga eʼtibor talab qiladi.
Fuqarolik-huquqiy shartnoma tuzishning 5 muhim qoidasi
- Shartnomani ish boshlanishidan oldin rasmiylashtiring
- Predmetni iloji boricha aniq yozing
- Qabul qilish-topshirish dalolatnomasini albatta imzolang — bu sizning huquqiy himoyangiz
- Soliq masalasini oldindan aniqlashtiring — kim, qancha va nimadan toʻlaydi
- Mehnat munosabatlari belgilaridan qoching — fuqarolik-huquqiy shartnomani yashirin yollash shakliga aylantirmang
Buyurtmachi boʻlasizmi yoki ijrochi — birinchi shartnomani puxta tayyorlashga vaqt va eʼtibor ayamang. Bir marta savodli tuzilgan namuna sizga yillar davomida xizmat qiladi.
Savollar
Mehnat shartnomasi oʻrniga fuqarolik-huquqiy shartnoma tuzish mumkinmi? Faqat munosabat mohiyatan mehnat munosabati boʻlmasa. Kodeks amalda mehnat munosabatlarini tartibga soladigan fuqarolik-huquqiy shartnomalarni taqiqlaydi (11-modda). Buyurtmachining ichki tartibiga boʻysunmasdan bir martalik natija yoki xizmat — fuqarolik-huquqiy shartnomadir.
Fuqarolik-huquqiy shartnomani mehnat shartnomasi deb kim topadi? Mehnat kodeksiga koʻra, sud. Munosabatlar tugagach, ijrochi mehnat nizolari uchun belgilangan tartib va muddatlarda sudga murojaat qilishi mumkin (33-modda). Sud shunday deb topsa, mehnat shartnomasi fuqarolik-huquqiy shartnoma tuzilgan kundan tuzilgan hisoblanadi.
Kompaniya fuqarolik-huquqiy shartnoma boʻyicha mukofotdan qanday soliqlarni ushlab qoladi? Ijrochi jismoniy shaxs boʻlsa, buyurtmachi JShDS va INPSni ushlab qoladi, ijtimoiy soliqni esa ustidan hisoblaydi; stavkalar va hisob-kitob misoli soliqlar boʻlimida.
Xorijiy fuqaro bilan fuqarolik-huquqiy shartnoma tuzish mumkinmi? Xorijiy fuqaro bilan mehnat shartnomasi uchun mehnat faoliyati huquqini tasdiqlash kerak (MK 30-moddasi). Fuqarolik-huquqiy shartnoma uchun Mehnat kodeksida alohida norma yoʻq; soliq maqomini alohida tekshiring.
Fuqarolik-huquqiy shartnoma namunasini qayerdan olish mumkin? Doʻkonimizdagi frilanser bilan shartnoma jismoniy shaxs-ijrochi uchun moʻljallangan. Murakkab loyihalar uchun shartnomani yuristga koʻrsating.
Manbalar: Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi (OʻRQ-798, 2022-yil 28-oktabr), 11, 30, 33-moddalar.
Fuqarolik-huquqiy shartnoma boʻyicha yordam kerakmi?
Biz tashqi mutaxassislarni jalb qiladigan kompaniyalar hamda loyiha asosida ishlaydigan ijrochilar uchun fuqarolik-huquqiy shartnomalarni tuzamiz va huquqiy ekspertizadan oʻtkazamiz.
Bogʻlanish →